Σε μια ταραγμένη εποχή, όταν η Ευρώπη συγκλονιζόταν από την προέλαση του φασισμού καθώς η ρητορική του Μουσολίνι αντηχούσε πέρα από τις ακτές της Αδριατικής, ένα οξύ μάτι, αυτό του Τζουζέπε Μασάνι, είδε και κατέγραψε μια Αλβανία που βρισκόταν ανάμεσα στην παλιά της πραγματικότητα και τη νέα εικόνα που ήθελε να της δώσει η ιταλική προπαγάνδα.
Οι φωτογραφίες του, που δημοσιεύθηκαν στον τόμο «Albania: testo e foto di Giuseppe Massani» (Roma, 1940), δεν ήταν απλώς νοσταλγικές καρτ ποστάλ. Ήταν ένα πολιτικό εργαλείο και ταυτόχρονα ανεκτίμητη τεκμηρίωση, όπου η καλλιτεχνική μαεστρία και οι σκιές της προπαγάνδας μπλέκονται.
Ανάμεσα στον αφοσιωμένο δημοσιογράφο και τον αμερόληπτο καλλιτέχνη, ανάμεσα στον άνθρωπο που υπηρετούσε μια ιδεολογία και τον δημιουργό που δεν μπορούσε να σταματήσει να επιδιορθώνει αληθινές ομορφιές, ο Μασάνι κινούνταν σε έναν διπλό λαβύρινθο.
Από τη μία πλευρά, η αποστολή του ήταν σαφής: να παρουσιάσει στη φασιστική Ιταλία μια λαμπρή Αλβανία, φωτισμένη από την τάξη και την πρόοδο υπό το σύμβολο του Λύκτορα. Από την άλλη πλευρά, ο φακός του κατέγραψε χειρονομίες, πρόσωπα, τοπία και έθιμα που καμία προπαγανδιστική λογοκρισία δεν μπορούσε να θολώσει.
Και προκύπτουν τα ερωτήματα που βασανίζουν κάθε ερευνητή:
– Τι έκαναν τα πορτρέτα του Βίκτωρα Εμμανουήλ Γ΄ και του Ντούτσε σε ένα αλπικό σπίτι στο Θεθ;
– Ποιο ήταν το νόημα των χαμόγελων και των φιλικών συναντήσεων των κατοίκων των Τιράνων με Ιταλούς στρατιώτες στον δρόμο;
– Τι αποκάλυψε η ειλικρινής συζήτηση μιας Αλβανίδας κυρίας, ντυμένης με εθνική ενδυμασία, με τον ίδιο τον Μπενίτο Μουσολίνι;
Αυτές δεν είναι απλώς εικόνες που έχουν αποτυπωθεί σε σελιλόιντ.
Η ιταλο-αλβανική ένωση…
Συμβολίζουν μια εποχή που η Αλβανία χρησιμοποιούνταν ως σκηνή για να παιχτεί το δράμα της ρωμαϊκής δόξας. Αλλά, ταυτόχρονα, παραμένουν τεκμήρια μιας εθνογραφικής πραγματικότητας, ζωντανών εθίμων, παραδοσιακών γειτονιών, ζωντανών αγορών, χειροτεχνίας, καθημερινών τελετουργιών και πανοραμάτων που αποπνέουν αυθεντικότητα.
Όπως σημειώνει ο αλβανολόγος Ρόμπερτ Έλσι, ο Μασάνι ήταν ήδη ένθερμος υποστηρικτής του φασισμού, συγγραφέας λευκωμάτων για διάφορες ιταλικές περιοχές, πριν φτάσει στην Αλβανία.
Το λεύκωμα για την Αλβανία ήταν ένα ιδεολογικό διαβατήριο για το ιταλικό κοινό, προετοιμασμένο με επίσημη υποστήριξη και σχολαστική φροντίδα για να δημιουργήσει την εικόνα μιας ιταλοαλβανικής ένωσης.
Υπό το αυτοκρατορικό βλέμμα…
Αλλά μέσα σε αυτό το προσεκτικό προπαγανδιστικό πλαίσιο, ο φακός του Μασάνι συχνά «πρόδιδε» την αποστολή του: σταματούσε σε ένα ζαρωμένο πρόσωπο βοσκού, σε μια χειροποίητη λαϊκή φορεσιά, σε ένα άγριο τοπίο που αρνείται να απαλύνει τα συνθήματα, σε παιδιά που παίζουν σε πλακόστρωτους δρόμους. Ακριβώς αυτές οι στιγμές δίνουν στο άλμπουμ του την πραγματική εθνογραφική και πολιτιστική του αξία.
Το άλμπουμ του Μασάνι είναι, επομένως, ένα διπλό μωσαϊκό:
Μια αντανάκλαση μιας εποχής πριν από τον κομμουνισμό, μιας Αλβανίας που διατηρούσε ακόμα τα παλαιά ίχνη της και ήταν αμόλυντη από νέα δόγματα, αλλά και μιας πολιτικής σκηνογραφίας που ήθελε να πείσει το κοινό ότι η «Αλβανική Ριβιέρα», οι πόλεις και τα χωριά, ήταν πλέον μέρος μιας αναβιωμένης αυτοκρατορίας.
Μια διπλή κληρονομιά
Σήμερα, το άλμπουμ του διαβάζεται όχι μόνο ως προπαγάνδα, αλλά και ως ένα πλούσιο αρχείο αναμνήσεων, μια συλλογή εικόνων που ξεδιπλώνει την αλβανική ζωή στα πρόθυρα μιας χαμένης εποχής.
Ενώ ο ιδεολογικός στόχος ήθελε να δείξει μια χώρα αποφασισμένη να καταστρέψει, οι εικόνες του στην πραγματικότητα μαρτυρούν μια χώρα που έζησε, εργάστηκε, χόρεψε και είχε πρόσωπα και ιστορίες πέρα από κάθε δύναμη.
Ο Τζουζέπε Μασάνι παραμένει μια παράδοξη φιγούρα: ταυτόχρονα υπηρέτης ενός καθεστώτος και ο ανυποψίαστος θεματοφύλακας μιας οπτικής κληρονομιάς που σήμερα μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και την πορεία που έχουμε διανύσει.
Τελικά, οι φωτογραφίες του είναι κάτι περισσότερο από απλές εικόνες: αποτελούν απόδειξη μιας εποχής όπου το φως και η σκιά της ιστορίας συνυπήρχαν στο ίδιο κάδρο.
Gazeta Tema
—
ΒΑΛΚΑΝΙΚΟ ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ – Echedoros.blog
