Χρόνος Ανάγνωσης: 3 λεπτά

Χειρόγραφο που δείχνει μια αυτοπροσωπογραφία της γυναίκας γραφέα και φωτιστή Γκούντα. Η μπάντα κειμένου στην επιστολή λέει: «Guda peccatrix mulier scripsit et pinxit hunc librum» (Η Γκούντα, μία αμαρτωλή έγραψε και ζωγράφισε αυτό το βιβλίο). Πίστωση: Å. Ommundsen et al., Humanities and Social Sciences Communications (2025)

Είχε επικρατήσει η άποψη ότι η παραγωγή αντιγράφων παλαιών ή αρχαίων χειρόγραφων βιβλίων γινόταν κατά κύριο λόγο σε μονές του μεσαίωνα από μοναχούς.

Ωστόσο, σε μια πρόσφατα δημοσιευμένη μελέτη που παρουσιάστηκε στο Humanities and Social Sciences Communications, αποκαλύπτεται μια παλιά αλήθεια: οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην παραγωγή χειρογράφων.

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Μπέργκεν στη Νορβηγία ανακάλυψαν ότι τουλάχιστον το 1,1% των μεσαιωνικών χειρογράφων μεταγράφηκαν από γυναίκες γραμματείς, κάτι που είναι πολύ πιθανό να ξεπερνούν τα 110.000 βιβλία.

Η έρευνα, με επικεφαλής τον μελετητή Όσλαουγκ Ομούντσεν/ Åslaug Ommundsen, είναι η πρώτη ευρεία ποσοτική ανάλυση του έργου των γυναικών γραφέων.

Σε μια συνέντευξη στο Hyperallergic, η Ομούντσεν είπε: «Η μελέτη μας παρέχει στατιστική  υποστήριξη για τις συχνά παραμελημένες συνεισφορές των γυναικών γραφέων με την πάροδο του χρόνου».

Μεμονωμένες περιπτώσεις γυναικών που εμπλέκονται στην αντιγραφή χειρογράφων, μερικές φορές εντός μοναστηριακών scriptoria, έχουν τεκμηριωθεί σε παλαιότερες έρευνες, αλλά προηγουμένως έλειπε μια συνολική αριθμητική εκτίμηση.

Για να καταλήξουν στα συμπεράσματά τους, οι ερευνητές εξέτασαν 23.774 χειρόγραφα κολοφώνια – σύντομες δηλώσεις που προστέθηκαν στο τέλος χειρόγραφων κειμένων που περιέχουν πληροφορίες για τον γραφέα, την ημερομηνία, την τοποθεσία και μερικές φορές προσωπικές σκέψεις.

Εντόπισαν 254 κολοφώνια που θα μπορούσαν να αποδοθούν με βεβαιότητα ότι γράφτηκαν από γυναίκες γραμματείς, μια συντηρητική εκτίμηση του 1,1% όλων των χειρογράφων που παράγονται μεταξύ 800 και 1626 μ.Χ. Αν και μπορεί να μην είναι μεγάλο ποσοστό, αυτό εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει περισσότερα από 110.000 χειρόγραφα που έχουν αντιγραφεί από γυναίκες και περίπου 8.000 από αυτά σώζονται ακόμη σήμερα.

Ανάμεσα στα πιο ισχυρά στοιχεία είναι η περίπτωση μιας μοναχής, της Μπιργκίτα Σιγκφουρσντόττιρ, που ζούσε στο μοναστήρι Munkeliv στο Μπέργκεν.

 Ταπεινά τεκμηριώνει στο κολοφώνιό της: «Εγώ, η κόρη της Μπιργκίτα Σίγκφουρς, μοναχή στο μοναστήρι Munkeliv στο Μπέργκεν, έγραψα αυτό το ψαλτήρι με αρχικά, αν και όχι τόσο καλά όσο θα έπρεπε. Προσευχήσου για μένα, μια αμαρτωλή».

 Άλλες γυναίκες γραφείς χρησιμοποιούσαν όρους όπως scriptrix (γυναίκα γραφέας) ή soror (αδελφή) για να προσδιορίσουν τους εαυτούς τους σε κολοφώνια.

Το πλήρες κείμενο έχει ως εξής: “Ego Birgitta filia sighfusi soror conventualis in monasterio munkalijff prope Bergis scripsi hunc psalterium cum litteris capitalibus licet minus bene quam debui, orate pro peccatrice”. Το κολοφώνιο έχει αριθμό καταχώρισης 2235 στη συλλογή Βενεδικτίνων. Πίστωση: Å. Ommundsen et al., Humanities and Social Sciences Communications (2025)

Η μελέτη βρήκε επίσης ένα εκπληκτικό μοτίβο: μεταξύ 800 και 1400 μ.Χ., το ποσοστό των γυναικών γραφέων ήταν σχετικά σταθερό, αλλά γύρω στο 1400 άρχισε να αυξάνεται η παραγωγή χειρογράφων που γράφτηκαν από γυναίκες. Αυτή η άνοδος συνέπεσε με την αυξανόμενη ζήτηση για βιβλία γραμμένα σε τοπικές (μη λατινικές) γλώσσες, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι γυναίκες γραμματείς βρήκαν περισσότερες ευκαιρίες καθώς τα δημοτικά κείμενα κυκλοφόρησαν ευρύτερα.

Παρά αυτά τα ευρήματα, η έκταση της συμμετοχής των γυναικών στη μεσαιωνική κουλτούρα χειρογράφων παραμένει ένα μυστήριο.

Μερικές γυναίκες γραφείς πιθανότατα έκρυψαν σκόπιμα το φύλο τους, υπέγραψαν τα ονόματά τους στο περιθώριο και όχι σε κολοφώνια ή παρέλειψαν εντελώς την προσωπική τους ταυτότητα.

«Η έρευνά μας υποδηλώνει έντονα ότι υπήρχαν γυναικείες κοινότητες παραγωγής βιβλίων που δεν έχουν ακόμη εντοπιστεί ή, τουλάχιστον, ότι πρέπει να υπήρχαν πολλές περισσότερες γυναίκες γραφείς από ό,τι είχαν μέχρι τώρα καταγραφεί», έγραψαν οι ερευνητές.

—

ΒΑΛΚΑΝΙΚΟ ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ  – Echedoros.blog