Η επιστροφή του Τσάρου Σαμουήλ ανάμεσα στην ιστορική μνήμη, τις βαλκανικές διαμάχες και τα πολιτικά συμφέροντα
Το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, μια ηλιόλουστη και ζεστή μέρα στις αρχές του φθινοπώρου, η Σόφια έγινε το θέατρο ενός ιστορικού γεγονότος. Μετά από δεκαετίες παρατεταμένων και μακρών, άκαρπων διαπραγματεύσεων με τη γειτονική Ελλάδα, η βουλγαρική πρωτεύουσα σταμάτησε για να υποδεχτεί με την κατάλληλη επισημότητα τα λείψανα του Τσάρου Σαμουήλ, μιας ταυτόχρονα τραγικής και ηρωικής προσωπικότητας από τη μεσαιωνική ιστορία της Βουλγαρίας.
Όλοι κινητοποιήθηκαν για να υποδεχτούν τη σορό του Σαμουήλ στη Σόφια: η κυβέρνηση με επικεφαλής τον πρωθυπουργό Ρούμεν Ράντεφ, ο στρατός, ο οποίος τους συνόδευσε, πρώτα αεροπορικώς και στη συνέχεια χερσαία, από τη Θεσσαλονίκη στον καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας στη βουλγαρική πρωτεύουσα, καθώς και η Βουλγαρική Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία γιόρτασε την επίσημη τελετή της ταφής τους στην εκκλησία.
Τα μέσα ενημέρωσης παρακολούθησαν το γεγονός ζωντανά λεπτό προς λεπτό, όπως και χιλιάδες πολίτες, οι οποίοι σχημάτισαν μια εορταστική και περίεργη ουρά κατά μήκος της μακράς πομπής με το φέρετρο, καλυμμένο με την τρίχρωμη σημαία της Βουλγαρίας.
Στο τέλος της θρησκευτικής τελετής, που μεταδόθηκε ζωντανά στην τηλεόραση, τα λείψανα του Σαμουήλ τοποθετήθηκαν σε μια μεγάλη μαρμάρινη σαρκοφάγο, που παρασκευάστηκε ειδικά για την περίσταση, όπου θα φυλαχθούν στην καρδιά της βουλγαρικής πρωτεύουσας.
«Σήμερα εκπληρώνουμε μια σημαντική αποστολή και ένα αρχαίο καθήκον. Επιτέλους, τα θλιβερά λείψανα του Τσάρου Σαμουήλ βρίσκονται ανάμεσά μας», δήλωσε ο εμφανώς ικανοποιημένος πρωθυπουργός Ράντεφ κατά τη διάρκεια της τελετής, στην οποία παρευρέθηκε ολόκληρη η πολιτική ελίτ της χώρας.
Η εικόνα του Τσάρου Σαμουήλ ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν
Η παράδοση των λειψάνων του Σαμουήλ στη Βουλγαρία τερματίζει μια μακρά περίοδο διαπραγματεύσεων μεταξύ Σόφιας και Αθήνας, με τα βλέμματα στραμμένα και στα γειτονικά Σκόπια.
Ο ηγεμόνας είναι μια ιστορική προσωπικότητα με μεγάλο συμβολικό βάρος για περισσότερα από ένα από τα σύγχρονα βαλκανικά κράτη.
Η βασιλεία του, που αποδίδεται στην ταραγμένη περίοδο γύρω από τα σύνορα μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης χιλιετίας, σηματοδότησε την παρακμή του Πρώτου Βουλγαρικού Βασιλείου, το οποίο αμφισβητούσε επί μακρόν την Κωνσταντινούπολη για την κυριαρχία στα Βαλκάνια.
Μετά από περιόδους ποικίλης επιτυχίας, ο Τσάρος Σαμουήλ, ο οποίος είχε κάνει την Αχρίδα, στη σημερινή Βόρεια Μακεδονία, πρωτεύουσά του, υπέστη μια από τις χειρότερες ήττες στην ιστορία του.
Το 1014, στις 29 Ιουλίου, ο στρατός του ηττήθηκε από τα στρατεύματα του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Βασιλείου Β’ στη Μάχη του Κλειδίου, γνωστή και ως Μάχη της Μπελασίτσας (όρος Κερκίνη).
Σύμφωνα με τον θρύλο, μετά τη νίκη, ο Βασίλειος, ο οποίος έμεινε στην ιστορία με το παρατσούκλι Βουλγαροκτόνος, επέδειξε ανελέητη σκληρότητα.
Δεκατέσσερις χιλιάδες αιχμάλωτοι χωρίστηκαν σε ομάδες των εκατό. Ενενήντα εννέα από κάθε εκατό είχαν βγάλει τα μάτια τους και ένα μάτι έμεινε στον εκατοστό, ώστε να μπορέσει να πάρει τους τυφλωμένους συντρόφους του πίσω στην πατρίδα τους.
Σύμφωνα με τον θρύλο, η καρδιά του Σαμουήλ δεν άντεχε το θέαμα αυτού του τρομακτικού θεάματος. Λίγα χρόνια αργότερα, το βασίλειό του εξαφανίστηκε επίσης.
Πέρα από ιστορικές αφηγήσεις και θρύλους, τα ίχνη του Σαμουήλ χάθηκαν για σχεδόν μια χιλιετία.
Το 1969, ωστόσο, κατά τη διάρκεια αρχαιολογικών ανασκαφών στην εκκλησία του Αγίου Αχιλλείου σε ένα νησί στη μέση της λίμνης της Μικρής Πρέσπας, που βρίσκεται στην Ελλάδα, ο Έλληνας αρχαιολόγος Νικόλαος Μουτσόπουλος ανακάλυψε αρκετούς μεσαιωνικούς τάφους με λείψανα που πιστεύεται ότι ανήκαν σε μέλη μιας ευγενούς οικογένειας.
Παρά την έλλειψη ασφαλών και αδιάσειστων στοιχείων, μια σειρά από περιστάσεις οδήγησαν τον Μουτσόπουλο να πιστέψει ότι τα λείψανα που βρέθηκαν ανήκαν στον Σαμουήλ και την οικογένειά του.
Από εκείνη τη στιγμή και μετά, τα λείψανα, που φυλάσσονται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη, έγιναν αντικείμενο διαπραγματεύσεων μεταξύ της βουλγαρικής και της ελληνικής κυβέρνησης. Μετά από δεκαετίες ανεπιτυχών προσπαθειών, αυτές οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν ξαφνικά σε λύση τις τελευταίες εβδομάδες.
Συμφωνία με νικητές και ηττημένους
Ποια είναι η βάση της συμφωνίας με την οποία η Ελλάδα συμφωνεί να παραδώσει τα λείψανα του Τσάρου Σαμουήλ στη Βουλγαρία;
Καταρχάς, πρόκειται για θέμα αμοιβαιότητας.
Σε αντάλλαγμα για αυτήν την χειρονομία, η Σόφια έχει δεσμευτεί να επιστρέψει στην Αθήνα περίπου πενήντα αντικείμενα, κυρίως πολύτιμα αντικείμενα θρησκευτικής σημασίας, που κατασχέθηκαν από τον βουλγαρικό στρατό κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο από μοναστήρια σε εδάφη για τα οποία οι δύο χώρες είχαν διαφορές και τα οποία βρίσκονται τώρα στη βόρεια Ελλάδα.
Τα ιερά αντικείμενα έχουν ήδη παραδοθεί στις ελληνικές αρχές. Θα εκτεθούν για αρκετές εβδομάδες στη Θεσσαλονίκη, μετά τις οποίες θα επιστραφούν στα θρησκευτικά ιδρύματα από τα οποία αφαιρέθηκαν πριν από έναν αιώνα.
Υπάρχει επίσης μια πολιτική και διπλωματική πτυχή
Με αυτήν την κίνηση, οι δύο χώρες τερματίζουν με επιτυχία τη διαμάχη για τον Τσάρο Σαμουήλ, επιβεβαιώνοντας την αμοιβαία συνεργασία που έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επίσης, γίνονται περαιτέρω βήματα προς τα εμπρός μετά την ένταξη της Βουλγαρίας στον χώρο Σένγκεν το 2025.
Αν και δεν αναφέρεται ρητά, η συμφωνία δεν περιγράφει μόνο τους νικητές αλλά και τους ηττημένους.
Στην περίπτωση του Σαμουήλ και των λειψάνων του, πρόκειται για τη γειτονική Βόρεια Μακεδονία, η οποία βρίσκεται σε διαμάχη εδώ και δεκαετίες, πρώτα με την Αθήνα και τώρα με τη Σόφια, για ζητήματα εθνικής, γλωσσικής και ιστορικής ταυτότητας – διαφωνίες που θολώνουν την ευρωπαϊκή προοπτική των Σκοπίων.
Ο Τσάρος Σαμουήλ αποτελεί μέρος μιας μακράς λίστας ιστορικών προσωπικοτήτων των οποίων η κληρονομιά αμφισβητείται από σύγχρονα κράτη που έχουν αναδυθεί στα εδάφη που κάποτε κυβερνιόντουσαν από την αυτοκρατορία του.
Αν και η διεθνής ιστοριογραφία ομόφωνα ορίζει τη βασιλεία του Τσάρου Σαμουήλ ως βουλγαρική, η επίσημη ιστορική αφήγηση στα Σκόπια είναι ριζικά διαφορετική.
Σύμφωνα με τους Σλάβους ιστορικούς των Σκοπίων, αν και βασίστηκε στις παραδόσεις της Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας, ο Τσάρος Σαμουήλ δημιούργησε το «πρώτο κράτος των Σλάβων Μακεδόνων», το οποίο θεωρείται ως η ρίζα και το θεμέλιο της σύγχρονης εθνοτικής και κρατικής ταυτότητας της Βόρειας Μακεδονίας. Πρόκειται για ένα ανιστόρητο γεγονός.
Δεν είναι επομένως τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια έχουν ανεγερθεί μνημεία για τον Τσάρο Σαμουήλ τόσο στη Σόφια όσο και στα Σκόπια, όπου το όνομά του γράφεται ελαφρώς διαφορετικά στα κυριλλικά – Самуил και Самоил .
Η άφιξη της σορού του στη Βουλγαρία έχει εκληφθεί από πολλούς στη Βόρεια Μακεδονία ως μια οδυνηρή πολιτική και διπλωματική ήττα.
«Παρόλο που το θέμα αποφεύγεται εν μέρει, οι ρίζες της σημερινής αλληλεγγύης μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας πηγάζουν από ένα σαφώς καθορισμένο πολιτικό πλαίσιο, την αντίθεση στον «πολιτικό μακεδονισμό»», δήλωσε στα βουλγαρικά μέσα ενημέρωσης ο Λάτσεζαρ Στογιάνοφ, καθηγητής ιστορίας στο Νέο Βουλγαρικό Πανεπιστήμιο της Σόφιας.
Τελετές και προεκλογική εκστρατεία
Παρά τον ενθουσιασμό των θεσμών και πολλών πολιτών, η «επιστροφή του Τσάρου» δεν έχει χαιρετιστεί ομόφωνα από τη βουλγαρική κοινή γνώμη.
Η άφιξη των λειψάνων του Τσάρου Σαμουήλ έχει ξυπνήσει βαθιά συναισθήματα και, σε σημαντικά τμήματα της βουλγαρικής κοινωνίας, μια ειλικρινή ανάγκη για ιστορικές ρίζες και ένα αίσθημα ότι ανήκειν κάπου σε μια εποχή ραγδαίων αλλαγών και αυξανόμενης αβεβαιότητας.
Ακόμα και μεταξύ των πολλών ανθρώπων που είναι έτοιμοι να αναγνωρίσουν την ιστορική σημασία του γεγονότος, είναι δύσκολο να αγνοηθεί το γεγονός ότι η άφιξη των λειψάνων και η πλούσια τελετή που τη συνοδεύει συμπίπτουν πρακτικά με την έναρξη της προεκλογικής εκστρατείας για τις προεδρικές εκλογές.
Ο πρώτος γύρος έχει προγραμματιστεί για τις 25 Οκτωβρίου. Το μεγάλο φαβορί είναι η Ιλιάνα Γιότοβα, η νυν υπηρεσιακή αρχηγός του κράτους μετά την παραίτηση του Ράντεφ στις αρχές του έτους. Αργότερα έγινε πρωθυπουργός. Η Γιότοβα διετέλεσε αντιπρόεδρός του για δύο θητείες.
Η Γιότοβα αναμένεται να λάβει την υποστήριξη του Προοδευτικού Κόμματος Βουλγαρίας του Ράντεφ, το οποίο επιδιώκει να αποκομίσει πολιτικά οφέλη από τον θρίαμβό του στις εκλογές του Απριλίου και να ενισχύσει τη θέση του κερδίζοντας την προεδρία.
Το κύμα εθνικής υπερηφάνειας που συνόδευσε την επιστροφή του Τσάρου Σαμουήλ φαίνεται να αποτελεί εξαιρετική προϋπόθεση για να συμβεί αυτό.
Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa- Francesco Martino
—
About the Author
Discover more from Echedoros.blog
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
